4 maart 2019

Tentoonstelling over diversiteit en inclusiviteit in het Centraal Museum

Wat niet gezien wordt

Foto: Theodoor Steen
Foto: Theodoor Steen

In het Centraal Museum in Utrecht is op dit moment de tentoonstelling What is left unseen te zien. De expositie is het resultaat van de samenwerking van het Centraal Museum met het Museum of Equality and  Difference (MOED) van de Universiteit Utrecht, een initiatief van prof. dr. Rosemarie Buikema. De tentoonstelling moet mensen aan het denken zetten over ongelijkheid op het gebied van gender en ras. “Vaak worden deze onderwerpen in het nieuws zo eendimensionaal weergegeven dat ze betekenis verliezen. Daarom zijn de kunsten heel belangrijk, omdat ze een complex aan betekenissen kunnen verbeelden dat in woorden niet altijd uit te drukken is” aldus projectcoördinator Rosa Wevers (Universiteit Utrecht).

Nicolaas Beets

In het Centraal Museum mochten de tentoonstellingsmakers Rosemarie Buikema, Layal Ftouni, Nancy Jouwe en Rolando Vázquez drie zalen inrichten rond de thematiek van de universitaire hub Gender and Diversity. Rosa Wevers licht toe: “Het Centraal Museum stelde voor één zaal te richten op Nicolaas Beets (1814-1903). Hij was behalve schrijver ook theoloog, predikant en hoogleraar in Utrecht, en  een vroege voorvechter voor het afschaffen van de slavernij. Maar we wilden vermijden dat we té veel zouden focussen op de rol van witte mannen in de afschaffing van de slavernij, terwijl er een veel gelaagder verhaal te vertellen valt.  Daarom wilden we de bijdrage van Beets graag contrasteren met andere stemmen in de geschiedenis van de strijd tegen slavernij.”

Waar zijn in de overlevering bijvoorbeeld de stemmen van de zwarte vrouwen gebleven die heel belangrijk en invloedrijk zijn geweest in de strijd om gelijke berechtiging, maar die niet altijd als zodanig herkend werden?

Sojourner Truth

“Waar zijn in de overlevering bijvoorbeeld de stemmen van de zwarte vrouwen gebleven die heel belangrijk en invloedrijk zijn geweest in de strijd om gelijke berechtiging, maar die niet altijd als zodanig herkend werden? Neem bijvoorbeeld Sojourner Truth, een tot slaaf gemaakte vrouw die na haar bevrijding actief werd op zowel op het gebied van rechten voor zwarte mensen als op het terrein van rechten voor vrouwen. Deze twee speerpunten, de rechten van vrouwen en de rechten van zwarte mensen, werden vaak als aparte onderwerpen gezien, waardoor de positie van zwarte vrouwen vaak buiten de boot viel. De Nederlandse kunstenaar Iris Kensmil maakte een portret van Sojourner Truth, en met dit portret gaan we die dialoog met de geschiedenis van Nicolaas Beets aan: “What is left unseen?”. Truth ‘praat’ in onze expositie met Beets en verbeeldt zo de vraag: Wie heeft de definitiemacht, wie mag vertellen wat er is gebeurd en hoe de dingen er uit zien, en wie niet?”. We spreken bij MOED over gelijkheid en verschil, maar “in-  en uitsluiting” is misschien nog wel toepasselijker.

Definitiemacht en (on)gelijkheid

Rosemarie Buikema legt het verder uit: “Definitiemacht betekent zoveel als: wie bepaalt hoe het er hier aan toe gaat? Wie maakt uit wat belangrijk is en wat niet? Maar ook dat je andere vanzelfsprekende dingen problematiseert en aan de kaak stelt: wie bepaalt er bijvoorbeeld wat mooi is? Of wat kwaliteit heeft, of hoe kennis eruit ziet?”. Vaak zeggen degenen met macht tegen nieuwkomers: “jullie mogen met ons meedoen, maar dit zijn de regels, en daar heb je je aan te houden”. Maar meedoen gaat niet altijd zo makkelijk. Wat logische regels zijn voor de een kunnen merkwaardige manoeuvres betekenen voor de ander.  

Dat is onze boodschap aan de universiteit, maar ook de samenleving en de politiek: je kunt geen gelijkheid bewerkstelligen als je niet eerst erkent dat er verschillen zijn en begrijpt hoe die verschillen werken. Je moet je realiseren dat de afstand tot gelijkheid er voor de een anders uitziet dan voor de ander.
buikema

Wat is kunst?

“Dat ter discussie stellen van het vanzelfsprekende is wat we doen bij MOED door het begrip kunst te problematiseren. Is kunst alleen dat wat in een museum hangt en is gebeeldhouwd of geschilderd? Of is dat bijvoorbeeld ook textiel of keramiek, technieken die vaak worden gezien als vrouwelijk of niet-westers? Dergelijke tweedelingen zijn het gevolg van onze westerse geschiedenis, die eigent zich verworvenheden uit de niet-westerse wereld toe. Als kunstenaars als Picasso niet westerse motieven of technieken overnemen heet het kunst maar als Afrikaanse kunstenaars het als eerste bedenken wordt het vaak primitief genoemd of ambacht of volkskunst. En dan komt het in een etnografisch museum, maar niet in een kunstmuseum. Wij willen dat patroon doorbreken”

MOED: Wat niet gezien wordt (T201905) Periode: 2019-02-15 - 2019-06-30 Locatie: Centraal Museum, Utrecht © Centraal Museum, Utrecht / Ernst Moritz

Zwarte Jezus

Dat bevragen van het witte eurocentrische perspectief vinden we ook in de tweede ruimte van de expositie, volgens Rosa Wevers: “In deze expositieruimte stellen we de vraag “Kun je je een christendom voorstellen dat niet wit is? Hoe zou dat er uit zien?”. Een van de werken die we in de tentoonstelling hebben is Pieta, een werk van Nola Hatterman, en daarin zien we een zwarte Jezusfiguur, omringd door zwarte mensen, uit 1949. Door in die tijd de vraag op te werpen, “waarom zien we Jezus als wit?” en vervolgens een heel ander beeld te schetsen, maakt ze wel echt een statement.

Rosemarie Buikema: “En in de derde kamer hebben we foto’s van Joyce Vlaming. Die heeft in de nationale collectie van Nederland schilderijen verzameld met daarop zwarte bijfiguren, zwarte pages die de witte geportretteerde vanuit een hoek van het schilderij vergezellen. Ze heeft deze in het schilderij vaak onderbelichte bedienden gefotografeerd, en net zo groot afgebeeld als het oorspronkelijke portret. En die uitvergrote visuele details hangen nu als autonome subjecten aan de muren van de derde kamer. En zo zijn er heel veel methodes om te laten zien wat marginalisering eigenlijk is. Wat uitsluiting is.”

Foto: Theodoor Steen
Foto: Theodoor Steen

Museum of Equality and Difference

De tentoonstelling maakt onderdeel uit van de activiteiten van MOED, een online museum, opgericht door  Buikema waarin aandacht wordt gevraagd voor thema’s rond gelijkheid en diversiteit . Wevers legt de verschillende activiteiten van MOED verder uit: “We zijn in de eerste plaats een online museum, maar ook een onderzoekscollectief. We hebben online toegankelijke exposities die we maken in samenwerking met museale partners. Ook plaatsen we artikelen van mensen met verschillende achtergronden, waaronder kunstenaars, studenten en academica, over gelijkheid in de kunst.  Dat doen we omdat je achter je computer de tijd en ruimte kunt nemen om een verdiepend stuk te lezen. Iets dat je in een museum niet snel doet.”

Een betere wereld

Buikema vult aan: “We werken binnen MOED het liefst samen met partners die wel inclusiever te werk willen gaan, maar het juiste instrumentarium nog niet helemaal hebben kunnen vinden. Wat vaak gebeurt is dat instellingen bij het samenstellen van tentoonstellingen onbewust opnieuw installeren wat ze willen ontmantelen.” Buikema ziet de kunsten bij uitstek als dé methode de samenleving te veranderen: “Bij MOED gaan we ervan uit dat als je je geen voorstelling kunt maken van hoe een meer inclusieve wereld er uit zou moeten zien je nooit tot daadwerkelijke verandering in de samenleving kunt komen. Nieuwe voorstellingen van een betere wereld, en een beeldtaal daarvoor, vind je vaak het eerst in de kunsten. Die loopt op de theorie vooruit.”