Waarom religieus geweld zelden om religie draait

Oorlog, terroristische aanslagen, geweld tegen vrouwen en gemarginaliseerde groepen: daders zeggen het vaak om religieuze redenen te doen. Zonder godsdienst was er geen oorlog, bepleiten sommige mensen zelfs. Maar klopt dat? En als religie niet de oorzaak van geweld is, waarom zijn er dan heilige oorlogen en plegen fundamentalistische gelovigen terreuraanslagen? Daarnaar doet religiewetenschapper Lucien van Liere al decennia onderzoek. 

Religieuze conflicten gaan over gemeenschappen

“Het valt mij op dat veruit de meeste religieuze conflicten niet over geloof gaan, maar om de bescherming van religieuze gemeenschappen”, vertelt Van Liere. Hij onderzoekt onder andere hoe jihadisten in het Midden-Oosten en christelijke evangelicals in de Verenigde Staten naar geweld kijken. “Het beeld van de lijdende gemeenschap keert steeds weer terug.”

De rechtvaardiging van geweld gaat vaak gepaard met een scherp onderscheid tussen ‘wij’ en ‘zij’, legt Van Liere uit. “Daarbij wordt ‘de ander’ voorgesteld als kwaadaardig en genadeloos. Hun geweld – of dat nu Amerika is, het Westen, Iran, Israël, Hamas of wie dan ook – oogt daardoor als willekeurig. Het ‘eigen’ geweld voelt dan als terecht en redelijk, en zo ontstaat een cyclus waaruit je moeilijk kunt ontsnappen.”

Van religieus fanatisme tot rechtsextremistisch geweld, Van Liere ziet dit patroon elke keer terug. “Of het nu gaat om persoonlijke motieven om geweld te plegen of rechtvaardigen, of om de manier waarop bepaalde leiders religie gebruiken om conflicten en geweld te legitimeren. Het is steeds hetzelfde mechanisme.” 

Religie wordt gebruikt voor politiek gewin

“Plegers van geweld verbinden zich sterk met het beeld van slachtofferschap van hun groep”, zegt Van Liere. “Ze benoemen vaak eerder gepleegd geweld tegen hun gemeenschap, als rechtvaardiging van nieuw geweld. En dat gevoel van verbondenheid werkt sterk mobiliserend en radicaliserend, zoals we zagen bij de zogenaamde ‘Syriëgangers’.” Zij voelden zich geroepen om hun geloofsgenoten te verdedigen tegen het geweld van het regime van Assad.

‘De ander’ wordt voorgesteld als kwaadaardig en genadeloos. Hun geweld oogt daardoor als willekeurig.

Het probleem van geweld is volgens Van Liere dat het meestal een morele basis heeft. “Niet onverschilligheid ligt aan de basis van geweldpleging of de rechtvaardiging van geweld, maar juist verbondenheid. Onze behoefte om ons met anderen verbonden te voelen maakt sympathie en medeleven mogelijk. Maar dit kan ook gevaarlijk zijn: juist vanuit die verbondenheid willen we het onrecht van anderen ‘rechtzetten’.”

In de legitimering van geweld ziet Van Liere onder de evangelische christenen in de Verenigde Staten nog iets anders. “Velen van hen geloven dat we in de ‘eindtijd’ leven. Zij leven met de verwachting dat Christus snel zal terugkeren en dat Amerika daarbij een cruciale rol zal spelen. Daardoor kijken zij bijvoorbeeld anders naar het geweld van Israël in Gaza, en staan zij positief tegenover de oorlog die de Verenigde Staten tegen Iran voert. Het gaat hen dus minder om het verdedigen van de eigen gemeenschap.”

Slachtofferbeelden als wapen

Om het eigen geweld te legitimeren stellen plegers vrouwen en kinderen vaak centraal als slachtoffers van het geweld van de ander, legt Van Liere uit. “Zij moeten gewroken worden. In de beeldvorming rondom conflicten zie je daarom al gauw een competitie ontstaan van woorden en beelden. Foto’s en video’s van gewonde en dode kinderen bepalen het beeld in de media. Hierin zit een onuitgesproken moreel oordeel over het geweld dat wordt gepleegd.”

“Daarnaast roepen beelden van lijden en geweld, vooral wanneer kinderen het slachtoffer zijn, een sterk mededogen bij ons op. Tegelijk kunnen juist deze beelden onze interpretatie van conflicten radicaliseren, waardoor we geweld tegen vermeende boosdoeners soms als gerechtvaardigd zien. En dat patroon wordt herhaald.”

Niet onverschilligheid ligt aan de basis van geweldpleging of de rechtvaardiging van geweld, maar juist verbondenheid.

Waarom religie vaak toch de boosdoener lijkt

Puur religie is volgens Van Liere vrijwel nooit de oorzaak van geweld, al begrijpt hij wel waarom mensen dat toch denken. “Wie een gewelddadig conflict begint, moet zich tegenover zijn – meestal ‘zijn’, maar niet altijd – achterban uitdrukken in een taal en met symbolen die voor hen betekenisvol zijn. En daarmee kom je al snel dicht bij religie.” 

In seculiere samenlevingen wordt religie bovendien vaak geassocieerd met autoriteit en machtsmisbruik. “Het is heel menselijk om één oorzaak voor alle kwaadaardigheid aan te wijzen”, zegt Van Liere. “Zo’n simplificering kan mensen helpen grip te krijgen op wat er gebeurt. Ik snap dus heel goed dat mensen met het klassieke rijtje ‘kruistochten, heksenvervolgingen en inquisitie’ aankomen als ze willen bewijzen dat religie de bron van het kwaad is, maar dat is echt te kort door de bocht.”