Internet: Een mijnenveld voor jongeren?

Ouders, scholen en experts maken zich zorgen over het gevaar dat opgroeiende kinderen online lopen. Volgens de media stikt het er van de vrouwenhatende influencers en ronselende criminelen. Maar hoe groot zijn die risico’s nu echt en wat kunnen we doen om jongeren beter te beschermen?

Het internet is een mijnenveld, vooral voor kinderen en jongeren. Tenminste, als je de media mag geloven. Een greep uit de krantenkoppen van de afgelopen maanden:  

• Kwetsbare kinderen online afgeperst: de duistere kant van gameplatform Roblox (De Volkskrant, 25-08)
• De misogynie uit Adolescence bestaat echt, ook in Nederland: 'Figuren als Andrew Tate worden één-op-één nagepraat' (Het Parool, 05-04)  
• Criminele organisaties ronselen jongeren online om te dienen als 'kanonnenvoer': 'Ze worden gewoon opgeofferd' (De Telegraaf, 29-04)  

Afgelopen mei schreven 1.400 medisch experts een brandbrief aan het kabinet waarin ze niet alleen zorgen uiten over de veiligheid van kinderen online, maar ook over hun mentale en fysieke gezondheid. Daarom stellen zij voor dat kinderen voor hun 14de geen smartphone moeten krijgen en vanaf hun 16de pas op sociale media mogen. Zij sluiten zich aan bij het ‘Ouderpact Smartphonevrij opgroeien’ met dezelfde strekking. Is deze rigoureuze maatregel noodzakelijk?

Iedereen een eigen tijdlijn

De berichten over sadistische chatgroepen, misogyne influencers, ronselende criminelen en pedofielen op gameplatforms zijn schokkend. Het internet zit vol met onguur tuig en vieze plaatjes, maar niet iedere tijdlijn loopt ervan over. Het hangt af van je leeftijd, gender, opleidingsniveau, politieke voorkeur en kijkgedrag. De algoritmes van de platformen, oftewel de geavanceerde rekenregels, bepalen welke inhoud (ook wel content genoemd) gebruikers te zien krijgen. De kernvraag is dus: hoe sturen online platforms ons gedrag, wat betekent dat voor jongeren in ontwikkeling en moeten we ingrijpen? 

Het begint vaak onschuldig. Een video over fitness, of een plaatje met een inspirerende quote. Maar door de algoritmes van platforms als YouTube en TikTok komt er steeds vaker explicieter materiaal in de tijdlijn, dan zie je ineens influencers die zeggen dat vrouwen onderdanig moeten zijn.

Het sturende algoritme

Joris Veerbeek is dataonderzoeker bij de Data School van de Universiteit Utrecht. Hij onderzocht in samenwerking met De Groene Amsterdammer de Nederlandse manosphere, de onlinewereld waarin met name jonge jongens radicaliseren in hun opvattingen over mannelijkheid en vrouwen.  

Binnen vijfhonderd video’s zit een tienerjongen in een fuik van giftige mannelijkheid. Dat bleek toen Veerbeek twaalf robot-accounts door TikTok liet scrollen met bijzondere interesse in video’s over mannelijkheid, zelfdiscipline en traditionele rolpatronen. “Het begint vaak onschuldig,” legt hij uit. “Een video over fitness, of een plaatje met een inspirerende quote. Maar door de algoritmes van platforms als YouTube en TikTok komt er steeds vaker explicieter materiaal in de tijdlijn, dan zie je ineens influencers die zeggen dat vrouwen onderdanig moeten zijn.”  

Volgens Veerbeek willen de techbedrijven de gebruiker zo lang mogelijk vasthouden. “En dat werkt nu eenmaal het beste met video’s die choqueren of polariseren. Die krijgen veel meer views en likes”. Hoe de algoritmes van social media platforms precies werken is onduidelijk. Veerbeek: “Ik hoop op regulering door bijvoorbeeld de EU, die techbedrijven verplicht transparanter te zijn en actief aanzet om schadelijke fuiken te corrigeren. Dat ze bijvoorbeeld algoritmes ontwikkelen die herkennen wanneer iemand langdurig door haatdragende content scrollt, en dan actief de tijdlijn verversen met een gevarieerder aanbod aan video’s.” 

Criminogene content, wat is dat?

De manosphere en bijbehorende berichten met misogyne inhoud kreeg het afgelopen jaar veel aandacht. Maar er zijn meer schimmige werelden, die minder bekend zijn. Criminoloog dr. Evelien Hoeben (UU en Nederlandse Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving) onderzoekt zogenaamde criminogene content. “Vooral vechtfilmpjes en foto’s met flappen geld en luxe goederen doen de ronde en worden gedeeld” vertelt ze. Hoeben benadrukt dat er op dit moment geen direct bewijs is dat online verleiding leidt tot offline misdragingen. “Misschien wel,” voegt ze toe, “maar dat kunnen we in dit stadium nog niet zeggen. Het is lastig om een causaal verband aan te tonen. Het is niet zo dat allerlei ‘onschuldige zieltjes’ vechtfilmpjes te zien krijgen en vervolgens geronseld worden voor criminele klussen”. Het is goed mogelijk dat jongeren die al eerder met politie in aanraking zijn geweest veel vaker criminogene content zien, maar dat het ook een wijdverspreid fenomeen is onder jongeren in het algemeen.

Ouders hebben vaak geen idee dat hun kinderen dit soort content zien en vinden het lastig het gesprek aan te gaan over ‘de online wereld’. Hoeben: “Je kunt beginnen met open vragen te stellen of eens mee te kijken terwijl ze door hun tijdlijn scrollen. Jongeren geven in verschillende onderzoeken aan daar voor open te staan en het soms zelfs te waarderen. Vervolgens kunnen opvoeders, zeker bij jonge tieners, een belangrijke corrigerende rol vervullen door te blijven herhalen dat geweld, drugs en wapens niet normaal zijn en in werkelijkheid niet zo vaak voorkomen als het online misschien lijkt.”

Kritisch denken wordt een van de belangrijkste vaardigheden van deze tijd.

Mentale gezondheid en schermgebruik

Ook jeugd- en mediaonderzoeker dr. Helen Vossen (UU) benadrukt het belang van die gesprekken. Ze werkte mee aan de Richtlijn Gezond Schermgebruik (juni 2025), die vol staat met tips voor opvoeders, gebaseerd op de nieuwste wetenschappelijke inzichten, om kinderen en jongeren te leren op een gezonde manier om te gaan met schermen. Dat is hard nodig. Vossen: “Je denkbeelden worden gevormd door de informatie die je dagelijks krijgt, zeker als je in de cruciale vormingsperiode van de puberteit zit. Als dat veel vrouwonvriendelijke informatie is, moet je stevig in je schoenen staan om dat niet te internaliseren. Kritisch denken wordt een van de belangrijkste vaardigheden van deze tijd.”

Opvoeders kunnen hier op sturen. “Vraag niet alleen hoe hun dag op school, maar ook online was. Ben je iets leuks of iets engs tegengekomen? Wees nieuwsgierig naar de antwoorden en vermijd een afkeurende of belerende reactie. Stel dat het gaat over vrouwonvriendelijke content, dan kun je hen bevragen op hun overtuigingen. De kans op heftige of vervelende online-ervaringen is groot. Maar als jongeren erover kunnen praten, hoeft dat geen grote gevolgen te hebben.”  

Wat nu?

De drie geïnterviewde onderzoekers schetsen een genuanceerder beeld dan de krantenkoppen suggereren. De risico’s nemen toe en verdienen serieuze aandacht, maar een verbod op bepaalde content, op smartphones of sociale media biedt geen oplossing. Jongeren zullen altijd manieren vinden om zulke regels te omzeilen. Daarmee doen ze iets wat nadrukkelijk niet mag en houden ze hun online-ervaringen juist verborgen voor hun ouders. Het gesprek erover wordt dan onmogelijk.

De onderzoekers adviseren een dubbele aanpak: het beter reguleren van techplatforms én het versterken van weerbaarheid en digitale vaardigheden bij jongeren. Transparantere algoritmes, strengere regels rond schadelijke content en meer verantwoordelijkheid voor bedrijven moeten hand in hand gaan met opvoeders die jongeren begeleiden, vragen stellen en hun kritische blik aanscherpen.

Niet realistisch

Helen Vossen: “Ik ben tegen het idee van smartphonevrij opgroeien, omdat het niet realistisch is. Internet en social media zijn als het verkeer: dat kan óók gevaarlijk zijn. Daarom laten we kinderen er gedoseerd en onder begeleiding mee kennis maken op een leeftijd dat ze nog luisteren naar opvoeders. Je zet ze niet pas op hun 16de op de fiets om vervolgens te zeggen: zoek het maar uit.”