De pedel: een onmisbare functie met een vleugje magie

Vorige maand is Judith Jens, een van onze pedellen, met pensioen gegaan. Maar wat is dat eigenlijk, een pedel? Wat doen pedellen? Voor velen binnen en buiten de academie, is het een geheimzinnige functie. De magie wordt nog eens versterkt omdat de pedel de drager is van een rinkelende, met zilver beslagen staf. Tijd voor wat antwoorden. 

Geld neertellen om pedel te worden

De pedel is zo oud als de universiteit zelf. Al in de middeleeuwen bestond de ‘bedellus’. Deze bode, want dat is het eigenlijk, had vrijwel dezelfde taken als de pedel van nu. Die waren ceremonieel en administratief. Vanaf de stichting van de Utrechtse universiteit was de pedel – meestal twee – werkzaam voor de rector en de gezamenlijke hoogleraren. 

Wie pedel wilde worden moest tot eind achttiende eeuw het zogenaamde ‘recognitiegeld’ betalen. Het was een van die openbare functies waarvoor je een bedrag moest neertellen om die te mogen uitoefenen. Dat bedroeg twaalf gulden voor de pedel en kon terugverdiend worden door het uitoefenen van de functie zelf. 

Een student die toegelaten wilde worden tot de verplichte openbare verdediging van zijn werk (een disputatie), moest aan de pedel geld betalen. Ook studenten die zich aan de universiteit wilden inschrijven, waren verplicht zich door de pedel te laten begeleiden. Dat kostte een paar stuivers. Net als het bij plechtigheden naar hun plaats brengen van ‘aensienlicke luyden’, oftewel de ‘vips’.

De pedel werd regelmatig tot de orde geroepen

Het was niet altijd koek en ei tussen de pedellen en de universiteit. In 1761 bleek dat de pedellen zelf hadden besloten dat een hoogleraar bij zijn oratie zes gulden moest betalen. Een dergelijk creatief verdienmodel werd onwettig geacht en stevig de kop ingedrukt. Ook werden zij regelmatig op het matje geroepen wegens plichtsverzuim. 

Zo moesten de pedellen er voor zorgen dat de professorenbanken in de Domkerk tijdens een dienst niet door anderen bezet werden, maar daar hadden ze blijkbaar weinig zin in. Er waren klachten dat op die banken voortdurend kinderen zaten en dat ook het gewone volk, de ‘gemeene lieden’ of ‘vulgo homines’, daar onrechtmatig plaatsnam.

Het was niet altijd koek en ei tussen de pedellen en de universiteit.

Orde en netheid in de collegezaal

Voor de pedellen waren uitgebreide instructies aanwezig. Zo moest een van hen altijd in toga en met staf de rector vergezellen bij officiële gelegenheden. Met de staf drukte de pedel de waardigheid uit van de rector en van de instelling die deze vertegenwoordigde. 

Bij examens werd verwacht dat zij voor de deur bleven wachten tot die voorbij waren. ’s Ochtends was het hun taak de collegezalen op een vaste tijd te openen, ’s avonds weer te sluiten en om zalen schoon te houden. De pedel moest er bovendien voor zorgen dat de studenten wisten wanneer ze college hadden, door het aanplakken van het onderwijsrooster, de zogenaamde ‘series lectionum’. 

De universiteit was soms net een middelbare school

Wat we wel eens vergeten is dat de universiteit in de vroegmoderne tijd veel weg had van een middelbare school. Studenten kwamen soms heel jong aan de universiteit: veertien of vijftien jaar was geen uitzondering. De combinatie van jonge studenten en de wat oudere die zich ontslagen voelden van ouderlijk toezicht, betekende dat colleges behoorlijk rumoerig konden zijn. En ook daar hadden de pedellen een taak. Eentje die zij niet altijd naar behoren uitvoerden, zoals blijkt uit de verslagen in het universiteitsarchief.

Nadat hun werk ’s avonds gedaan was, dienden de pedellen hun staf en de zegels van de universiteit bij de rector thuis af te leveren. Een bijzonder klusje werd in de instructie van 1651 vastgesteld: “de stoelen der Professoren alle dage ’t stoff uytvegen”. Of die taak ook iedere dag werd vervuld, laat zich raden.

De pedel van de negentiende eeuw kreeg een vast salaris

Vóór de negentiende eeuw waren er al instructies voor de pedel, die bij aanstelling werden voorgelezen. Maar toen in 1815 de universiteiten Rijksuniversiteit werden, werd de functie weer een stuk ambtelijker. De pedellen kregen nu een vast salaris. 

Niet langer hoefden zij de stoelen van de professoren af te stoffen en voor het schoonhouden van de gebouwen werd ander personeel aangetrokken. De functie werd bovendien meer ceremonieel en administratiever. De pedellen ondersteunden namelijk ook de secretaris van de universiteit, die in de negentiende eeuw de universiteit bijna in zijn eentje bestuurde.

De pedel moest altijd in toga en met staf de rector vergezellen bij officiële gelegenheden.

Onderdeel van de show

In de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw werd de administratieve verantwoordelijkheid van de pedel teruggebracht tot de registratie en het beheer van examenresultaten en promoties. Het bureau van de pedel, bestaande uit één pedel en wat administratieve hulp, moest uiteindelijk ook de registratie van de examens overlaten aan de faculteiten. Maar met het toenemen van het aantal promoties (van 73 in 1960 tot meer dan 600 vorig jaar) hebben de pedellen de handen vol. 

Tegenwoordig is voor de inmiddels drie pedellen het binnenleiden van de achter de tafel gezeten corona van hoogleraren in de senaatszaal en het beëindigen van de ondervraging van promovendi (hora est!) het meest zichtbare deel van hun werk. Of zoals de pedel Kugel in 1986 in een afscheidsinterview zei: “De pedel is onderdeel van de show”. 

Tegelijk is dat ook maar het topje van de ijsberg. Er is in de kleine vierhonderd jaar dat de universiteit bestaat, ook voor de pedel veel veranderd. Zo kreeg Utrecht in 1971 de eerste vrouwelijke pedel van Nederland. De pedel die de orde moest bewaren tijdens colleges, is verleden tijd. Maar iets daarvan is overgebleven. Probeer bij promoties en officiële gelegenheden niet met een witte broek onder de toga of op sneakers deel te nemen aan de ceremonie. Want dan zwaait er wat en rinkelt de pedel met haar zilveren staf.