De curve is niet het virus

Flattening the curve
'Press down firmly: Intended impact of social distancing measures' [Bron: Centres for Disease Control and Prevention, in: The Economist]

Wat zeggen R-getallen, curves en andere modellen ons over corona of de economische crisis? Waar komen ze vandaan en hebben we er wat aan? Marcel Boumans, hoogleraar in de geschiedenis van de economische wetenschap aan de Utrecht University School of Economics (U.S.E.), deed er onderzoek naar. Hij concludeert dat het gebruik van mooie gladde curves in de beeldvorming tot versimpeling leidt. Begrijpelijk voor politici misschien, maar het heeft in het geval van corona ook geleid tot onderschatting van de complexe werkelijkheid. ‘Hoe visies gemaakt worden, zie je het duidelijkst waar men bezig is met visualiseren,’ zegt Boumans. Des te belangrijker dus om te weten waar die curves vandaan komen. Want de pandemie is een ingewikkelde combinatie van sociale, economische, sociologische en virologische aspecten.

Het achterliggende model is niet dat van het coronavirus zelf

‘Helemaal in het begin van de corona pandemie, in februari-maart van dit jaar, spraken veel politieke leiders over de noodzaak van ‘flattening the curve’,’ zegt Marcel Boumans. ‘Dat is nu overigens niet meer zo. Mijn vraag was toen al: waar komt die curve eigenlijk vandaan, en wat stelt die voor? Waar ik al snel achter kwam: het achterliggende model is niet dat van het coronavirus zelf. De kromme gaat op en neer, er zijn verschillende golven; de hele grilligheid van deze beweging komt dan niet door het virus zelf maar door het sociale gedrag van mensen. Als je begrijpt waar de kromme voor staat, begrijp je waarom hij er zo uitziet.

Een van de veronderstellingen van ‘flattening the curve’ is: je maakt een kromme plat die een vaststaand verloop heeft: het komt op en gaat weer weg. Dus ook als je niks zou doen, zou het vanzelf weer verdwijnen. Dat kan voor bepaalde ziektes gelden, bijvoorbeeld als er immuniteit opgebouwd wordt. Met corona, nu er vaccins komen, zal die immuniteit pas in de loop van dit jaar opgebouwd worden.’

Curve, reproductiegetal en social distancing

In zijn Working Paper ‘Flattening the curve is flattening the complexity of COVID 19,’ dat in het tijdschrift History and Philosophy of the Life Sciences zal verschijnen, brengt Marcel Boumans drie verschillende geschiedenissen bij elkaar:
 

  • De geschiedenis van het wiskundig modelleren, waaruit blijkt dat aan het begin van de twintigste eeuw getoond werd dat het verloop van malaria een mooie op en neer gaande curve heeft. Simulaties op wiskundige modellen die de virologische bewegingswetten weergeven vertonen zulke gladde curves. Maar in het gebruik dat er nu van gemaakt wordt, spelen zoveel sociale, economische en psychologische aspecten een rol dat het de vraag is in hoeverre dat je daar controle over hebt, of het slechts een kwestie van ‘de curve neerdrukken’ is. Deze pandemie is namelijk een complexe combinatie van sociale, economische, psychologische en virologische aspecten.
     
  • Daarnaast: het gebruik van het reproductiegetal. Dat komt eigenlijk uit de populatiegenetica, waarin het om pure reproductie gaat, om voortplanting. Sinds de jaren ’70 en ’80 van de vorige eeuw wordt het pas gebruikt voor ziektes, voor de ‘reproductie’ van een virus of een bacterie. Die R factor verschoof in de afgelopen decennia vervolgens van iets puur biologisch naar iets dat ook rekening houdt met sociale en sociaal-culturele factoren. In relatie tot de coronamaatregelen werd hij niet alleen gezien als een karakteristiek van het virus en de besmettelijkheid ervan, maar ook in verband gebracht met sociale factoren zoals afstand houden.
     
  • Tot slot: social distancing. Al ten tijde van de SARS uitbraak ontdekte men dat veel modellen op het ontstaan van immuniteit of de aanwezigheid van een vaccin rekenen. Maar ook bij SARS kwam men erachter dat immuniteit of vaccins soms lang op zich laten wachten. Je moet de ‘reproductie’ dus op een andere manier zo laag mogelijk houden. In de rapporten over de bestrijding van SARS staat al precies beschreven wat vrijwel alle regeringen dit jaar zijn gaan voorschrijven: handen wassen, anderhalve meter afstand in acht nemen, scholen sluiten, enzovoort.

Beleidsmakers en politici hebben in het begin de problematiek waarmee we te maken kregen, enorm versimpeld door over ‘flattening the curve’ te spreken. En daarmee hebben ze het ook behoorlijk onderschat.

Marcel Boumans
Marcel Boumans

Versimpelingen van een complexe werkelijkheid

‘Sommige rapporten zeggen bijvoorbeeld over de R factor en de modellen die eraan gekoppeld zijn dat je ze meer als een metafoor moet zien. Een model is altijd een vereenvoudiging van de werkelijkheid,’ zegt Marcel Boumans. ‘Om die te gebruiken voor beleid, moet je ze nog vertalen naar een complexe samenleving. Beleidsmakers en politici hebben in het begin de problematiek waarmee we te maken kregen, enorm versimpeld door over ‘flattening the curve’ te spreken. En daarmee hebben ze het ook behoorlijk onderschat, denk ik.

In mijn boek Science outside the laboratory beschrijf ik dat voor een wetenschappelijke velddisciplines, zoals economie, modellen niet volstaan om alle nodige kennis te omvatten. Je hebt ook altijd ‘expert judgement’ nodig om die modellen in een realistische context te duiden. Vanuit de wetenschapsfilosofie is daar nog heel weinig naar gekeken. Ik probeer binnen mijn huidige onderzoeksproject dat Vision and visualisation heet te onderzoeken hoe die oordelen, die visies tot stand komen. Dat doe ik door te kijken naar wat letterlijk het meest zichtbaar is, namelijk: visualisaties zoals grafieken, curves, en diagrammen. Hoe visies gemaakt worden, zie je het duidelijkst waar men bezig is met visualiseren, wanneer ze gemaakt of gebruikt worden.’

Economen zijn geen goede voorspellers. Dat is ook niet hun taak.

Economische modellen en voorspellingen van de toekomst

 

De corona pandemie heeft grote economische gevolgen en ook in de verbeelding van economische crises spelen grafieken een grote rol. Is het verloop een ‘V’, een ‘U’ of een ‘L’? In hoeverre kunnen economische modellen ontwikkelingen in de toekomst voorspellen?

‘Het is dezelfde problematiek,’ zegt Boumans. ‘In de jaren twintig en dertig van de twintigste eeuw werd van de conjunctuurbeweging ook verondersteld dat die een bepaald verloop had, op en neer ging als een golf. Economische beleid kan de dalen dempen, was de gedachte. Zo wordt daar ook nu naar gekeken. Je weet als je bedrijven gaat sluiten, dat je dan krimp krijgt. Want de economische groei is gebaseerd op productie, op allerlei manieren. Maar hoe structureel die krimp is, is de vraag. Als het een tijdelijke schok is, hoop dat je dat de economie sterk genoeg is om terug te veren. Daar is de Nederlandse regering ook vanuit gegaan en gestart met de steunpakketten voor ondernemers.

Economische modellen zijn gebaseerd op gedrag van mensen, uitgedrukt in statistieken van het verleden. Je gaat ervanuit dat je die kunt doortrekken naar de toekomst, maar dat is maar zeer beperkt mogelijk. Daarom zijn economen geen goede voorspellers. Dat is ook niet hun taak. Zij moeten analyseren wat er aan de hand is en wat we eraan kunnen doen.’

Meer weten

Wilt u meer weten? Lees dan de Working Paper ‘Flattening the curve is flattening the complexity of COVID 19’ van prof. dr. Marcel Boumans.

Heeft u vragen aan hem, neem dan contact op via: m.j.boumans@uu.nl.