Bezorgdheid, schaamte, rouw, hoop

Klimaatverandering is zo’n complex probleem, dat zorgt voor complexe emoties

Klimaatverandering is een onderwerp dat sterke gevoelens oproept. Bioloog Michiel van Harskamp onderzoekt hoe jongeren omgaan met hun emoties en onzekerheden over die grote veranderingen. “Mensen hebben voortdurend verschillende emoties tegelijkertijd. Het is een rommelige opsomming van momentopnames, soms heb je gewoon een rotdag.” 

Hoe zou je over je werk vertellen op een feestje?

“Ik onderzoek welke emoties jongeren hebben over het klimaat en welke manieren ze hebben om daarmee om te gaan. Ervaren ze angst bijvoorbeeld, of zijn ze juist hoopvol over toekomstige technische oplossingen? Of zijn ze het onderwerp inmiddels zat en overheerst verveling?  
Er is veel onderzoek gedaan naar dit soort gevoelens. Ik zoek nu naar een breder perspectief op de verhouding tussen emoties en copingstrategieën. Zo willen we die hele complexe, gelaagde kwestie in kaart brengen. Mensen hebben voortdurend verschillende emoties tegelijkertijd. Om daar recht aan te doen moeten we er ook op meerdere manieren tegelijk naar kijken.” De onderzoekers gebruiken grote, representatieve datasets, gegenereerd met vragenlijsten. Dit kwantitatieve onderzoek wordt gecombineerd met diepte-interviews met scholieren. Zo hopen ze een helder beeld te krijgen van de redenen waarom jongeren voelen wat ze voelen. Of, zoals Michiel het verwoordt: “Alleen een score, 4.6 op bezorgd zijn bijvoorbeeld, zegt niet zo veel. Geen mens die zich daarin herkent.”

Het onderzoek loopt nog, begint zich al een beeld af te tekenen?

“We zien een lappendeken van emoties, die de hele tijd verandert. Emoties zijn heel moeilijk af te bakenen, zeker bij pubers speelt er van alles tegelijkertijd. Ze zijn zichzelf aan het uitvinden en ‘toekomst’ is nog een ingewikkeld begrip. En dan gaan we ze vragen stellen over grote en moeilijke dingen, die ook nog urgent en onzeker zijn, zoals zeespiegelstijging, temperatuur, het weer en biodiversiteit."

In het onderzoek wordt specifiek gekeken naar vier emoties: bezorgdheid, hoop, rouw, schaamte. In interviews vragen de onderzoekers daarop door om duidelijk te krijgen wat er achter die gevoelens schuilgaat.  
“Leerlingen noemen dan verschillende redenen die naast elkaar bestaan, die aanvullend zijn of juist conflicterend. Gelukkig zien we tot nu toe geen bewijs dat die complexiteit zorgt voor eco-paralysis, een gevoel van onmacht en verlamming.”

Kan je, als voorbeeld, je eigen emotionele lappendeken beschrijven?

Na een korte introspectie loopt Michiel zijn gevoelens één voor één na. “Veel frustratie. Er worden wel goede stappen gezet, maar dan volgt er meteen weer een stap achteruit. Als je het nieuws kijkt, krijg je toch het idee dat we aan het terugglijden zijn.” Even is hij stil. “En ja, hoopvol, ook wel. Om me heen in Utrecht, toch een groen en links bolwerk, zie ik mooie dingen gebeuren. Het kan gewoon wél anders! Was de wereld maar wat meer Utrecht”, zegt hij lachend.  
“Verder… schaamte over mijn eigen keuzes. Privé vliegen we niet meer. Voor werk moet het soms wel. Het IMP>ACT consortium voor klimaateducatie, waar ik onderdeel van ben, is een groot internationaal samenwerkingsverband. Het is dan echt nodig om af en toe bij elkaar te komen. Maar als het kan, trein ik. Dat is zo leuk”, hij lacht weer, “en het duurt héél lang.” 
 

Ernstig vervolgt hij: “Als Nederland moeten we ons ook schamen. We hebben een grote achterstand op het gebied van klimaatonderwijs op basis- en middelbare scholen, internationaal gezien. We doen het echt slecht in vergelijking met andere landen. Dat maakt me zó boos.
Met een grote groep van onderwijskundigen zijn we aan het lobbyen en geven we ongevraagd advies aan de politiek. Politici worden toch een beetje verdrietig als hun land laag scoort op zo’n ranglijst, daar willen we gebruik van maken.” 
Met een zucht: “Rouw voel ik ook, het is allemaal zo verdrietig. Ik ben bioloog, ik hou heel veel van de niet-menselijke natuur. Niet alles hoeft economische waarde te hebben. We moeten ons ook bezighouden met het beschermen van natuur, met hoe onze natuurlijke omgeving eruit zou moeten zien.” 

Voelen jongeren hetzelfde als jij?

“Een jongen uit Friesland vertelde over zijn bootje, dat hij zelf duurzaam had gemaakt met een elektrische motor. Vervolgens las hij ergens dat zo’n motor toch ook niet echt goed was. Die jongen is uit zichzelf zo goed bezig en toch sloeg vertwijfeling toe. Dat raakt me.”  
Michiel vertelt dat veel leerlingen medelijden hebben met andere mensen, die veel meer last hebben, en zullen krijgen, van de klimaatcrisis dan zijzelf. “Ik was verrast dat ze daar al zo mee bezig zijn.” 
Ook verlies en rouw komen vaak terug. “Dat het nooit meer sneeuwt, dat ze nog nooit hebben geschaatst op natuurijs bijvoorbeeld. Onzekerheid over de toekomst, maar ook over het rare, onvoorspelbare weer wordt genoemd. Angst voor vervuiling. En een groot verlangen naar een duurzame wereld, of ‘solastalgie’. Een soort heimwee terwijl je thuis bent.” 

Waarom doe je onderzoek naar klimaatemoties?

“Bètadocenten voelen zich vaak niet goed toegerust om met emoties in de klas om te gaan. Er wordt veel en goed onderzoek gedaan naar duurzaamheidseducatie. Er worden lesmethodes ontwikkeld en gekeken naar wat werkt. Maar hoe geef je nou ruimte aan de emoties die klimaatverandering oproept? Vooral voor Bèta’s is dat vaak schrikken. Emoties in Bètavakken?! Nee, dat is niet de bedoeling. Tja, als het over klimaatverandering gaat, voelen leerlingen daar iets bij natuurlijk.” 
Inzicht in klimaatemoties bij jongeren kan uiteindelijk onderdeel worden van lesmethodes over duurzaamheid en docenten voorbereiden op de emotionele lading van het onderwerp. 
“Ik was ook gewoon nieuwsgierig naar samenwerking met onderzoekers uit andere disciplines, sociaal wetenschappers en pedagogen bijvoorbeeld. Hoe kijken zij naar klimaatemoties, vanuit hun eigen methode en praktijk? We kunnen zoveel van elkaar leren als we kennis combineren.”