mime-version: 1.0 date: Thu, 27 May 2010 14:56:15 +0200 content-transfer-encoding: quoted-printable content-location: http://www.uu.nl/uupublish/content/Verbodenlinks.htm x-mimeole: Produced By Microsoft MimeOLE V6.00.2900.3350 from: subject: Verboden links content-type: text/html; charset="iso-8859-1" Verboden links Afl.=20 2003/29=20

Verboden links

Het is niet zo dat op internet rechten vogelvrij zijn. In dit artike= l=20 worden de grenzen afgetast. Over surface links, deeplinks, inline links en= =20 framed links.*

Een online krant meldt dat het terrorismehandboek van Al-Qaeda gewoon o= p=20 internet te bekijken is, en in dat nieuwsbericht staat een link naar een w= ebsite=20 die naar dat handboek linkt.1 Een bekende wereldwijde accountantsorganisatie kan = een=20 parodie op haar lijflied niet waarderen, en maant een van haar consultants= om de=20 link naar het echte lijflied op zijn website te verwijderen.2 De Duitse spoorwegen eisen van een Nederlandse prov= ider dat=20 de hyperlinks verwijderd worden naar informatie over=20 sabotagemogelijkheden.3 En een grote makelaarsorganisatie wil niet dat een= =20 koopjesjagende zoekmachine haar online database doorzoekt en deeplinks naa= r=20 gevonden huizen in een eigen opmaak presenteert.4
Kunnen inderdaad door middel van een hyperlink r= echten=20 van anderen worden geschonden? Kan het leggen van een link naar onrechtmat= ige=20 informatie strafbaar zijn, of leiden tot privaatrechtelijke aansprakelijkh= eid?=20 Welke risico's loop je door op je website hyperlinks op te nemen?
In di= t=20 artikel proberen wij een overzicht te geven met betrekking tot de juridisc= he=20 haken en ogen van hyperlinks. Eerst bespreken we kort wat hyperlinks zijn,= en=20 welke verschillende soorten links er onderscheiden moeten worden. Vervolge= ns=20 inventariseren we op welke rechtsgebieden er sprake kan zijn van onrechtma= tige=20 links. Ten slotte kijken we naar mogelijke oplossingen.
Door (links naa= r)=20 informatie als onrechtmatig te bestempelen, kom je al gauw in de buurt van= meer=20 fundamentele vragen rondom vrijheid van meningsuiting en vrijheid om infor= matie=20 te ontvangen of te vergaren.5 Helaas is er in het kader van dit artikel geen ruim= te om op=20 die vragen in te gaan. Ook de aan het internet inherente internationale=20 problematiek moeten wij wegens ruimtegebrek onbesproken laten.

1. Hyperlinktechnieken

Webpagina's op het wereldwijde web zijn met elkaar verbonden door midde= l van=20 links. Een link is eigenlijk niets anders dan een verwijzing, waarbij de=20 gebruiker, door op de link te klikken, doorgeleid wordt naar de webpagina= =20 waarnaar verwezen wordt. De term hyperlink wordt gebruikt als overkoepelen= de=20 term voor alle soorten links.

Surface links en deeplinks

Links kunnen onderscheiden worden naar de positie in de website van de = pagina=20 waarnaar ze verwijzen. Een surface link verwijst naar de beginpagina (home= page)=20 van een website. In het algemeen is het adres (de URL) van die beginpagina= =20 gelijk aan de domeinnaam, bijv. www.rechtspraak.nl. Een gebruiker die via = zo'n=20 link op een andere site binnenkomt komt als het ware gewoon netjes door de= =20 voordeur naar binnen. Dat betekent dat hij langs eventuele reclame en tell= ertjes=20 komt, en dat de maker van de website enige controle heeft over de manier w= aarop=20 de bezoeker verdergaat.
Maar het is ook vaak mogelijk om rechtstreeks n= aar=20 een onderliggende pagina (subpagina) te gaan, via een zij- of achterdeur (= een=20 deeplink). Het adres is dan vaak een stuk langer (bijv. http://www.rechtsp= raak.=20 nl/rechtbank/ leeuwarden/reglementen/reglement_ van_orde.htm), en afhankel= ijk=20 van de opbouw van de website. Dat is voor de bezoeker effici=EBnter - hij = is dan=20 immers meteen waar hij wezen moet. Hij mist misschien wel relevante=20 context-informatie (zoals van wie de informatie afkomstig is), en omzeilt= =20 wellicht reclamebanners en tellers. Als de bezoeker toch wil weten op wat = voor=20 soort website hij terecht is gekomen, is het - afhankelijk van hoe de site= is=20 opgezet - vaak wel mogelijk om vanuit de onderliggende pagina naar boven t= e=20 komen.
De website waarnaar gelinkt wordt kan op verschillende plaatsen = in het=20 venster (window) van de browser (het programma waarmee het internet betred= en=20 wordt) worden gezet. Bij een gewone (deep- of surface) link wordt ofwel ee= n=20 nieuw browser-window geopend, ofwel de verwijzende website wordt verlaten,= maar=20 in ieder geval krijgt de gebruiker de website waarnaar verwezen wordt als = =E9=E9n=20 geheel, in =E9=E9n venster te zien. Ook de URL van de website waarnaar ver= wezen=20 wordt verschijnt boven in de adresregel (address-bar), zodat het voor de=20 gebruiker duidelijk is dat hij naar een andere website is=20 doorgesurft.

Inline links en framed links

Het is echter ook mogelijk om de website waarnaar verwezen wordt op te = nemen=20 binnen de verwijzende pagina. Voor plaatjes en objecten (dat wil zeggen be= elden,=20 video's, Java-applets, ActiveX-controls, etc.) kan dat met behulp van een= =20 zogenaamde inline link: er wordt dan als het ware een stukje uit de andere= =20 website gekopieerd en in de eigen website geplakt, zonder dat de gebruiker= zich=20 hier noodzakelijkerwijs van bewust is. Zo kan dus de suggestie gewekt word= en dat=20 hetgeen waarnaar verwezen wordt onderdeel is van de verwijzende website.6
Datzelfde geldt, zij het misschien in iets minde= re mate,=20 voor een zogenaamde framed link. Vaak zijn websites verdeeld in frames=20 (rechthoekige vakken), waarbij de inhoud van de verschillende frames=20 verschillende webpagina's zijn. In een frame kan een pagina van de eigen=20 website, maar ook een pagina van een andere website verschijnen - zonder d= at=20 voor de gebruiker meteen duidelijk is dat de informatie van een andere web= site=20 afkomstig is. De URL van de website waarnaar verwezen wordt verschijnt in = dat=20 geval niet in de address-bar.7

2. Auteursrecht

De kernbegrippen van het auteursrecht zijn in dit verband openbaarmaken= en=20 verveelvoudigen. Artikel 1 van de Auteurswet 1912 (Aw) bepaalt dat het=20 openbaarmaken en verveelvoudigen van een werk van letterkunde, wetenschap = of=20 kunst het uitsluitende recht van de maker is - behoudens enkele wettelijke= =20 beperkingen.
Het recht op openbaarmaken houdt onder andere in het recht= van=20 de maker om het werk in welke vorm dan ook ter kennisneming van het publie= k te=20 brengen.8 Grofweg is elke vorm van aanbieden aan het publiek = en ieder=20 gebruik van het werk in een nieuwe situatie of een nieuwe context een=20 openbaarmaking. Door een hyperlink naar een webpagina te leggen, zorgt de= =20 plaatser ervoor dat anderen die pagina op kunnen vragen. Hij biedt de pagi= na=20 daarmee aan het publiek aan. Echter, de maker van de webpagina waarnaar ge= linkt=20 wordt, biedt de informatie zelf ook aan door de informatie op de webpagina= te=20 plaatsten. De vraag is dan ook of door het aanleggen van de hyperlink het = werk=20 in een andere context wordt gebruikt dan waarin de auteur dit doet.
Het= =20 tweede exclusieve recht van de maker, het reproductie- of=20 verveelvoudigingsrecht, houdt in dat het zonder toestemming van een auteur= niet=20 is toegestaan om zijn werk te reproduceren of te verveelvoudigen, behouden= s de=20 in de Auteurswet voorziene uitzonderingen. Reproduceren of verveelvoudigen= =20 betekent hier het tot stand brengen van nieuwe exemplaren. Het gaat dus om= een=20 kopie van het werk. Voor de benodigde toestemming is niet belangrijk hoe m= en het=20 beschermde werk reproduceert - zij het dat een tijdelijke kopie die is gem= aakt=20 als onderdeel van een technisch proces om gebruik van het werk mogelijk te= maken=20 (zoals bijvoorbeeld voor het raadplegen van informatie op internet) niet v= alt=20 onder het reproductie- en verveelvoudigingsrecht.9

2.1 Deeplinks

De vraag of het aanbrengen van een deeplink inbreuk kan maken op auteur= srecht=20 is aan de orde geweest in de bekende uitspraak Kranten.com.10 In deze zaak ging het om deeplinks naar webpagina'= s met=20 actuele artikelen die waren gepubliceerd op de websites van enkele dagblad= en. De=20 website van Kranten.com geeft per krant een overzicht van het nieuws en ma= akt=20 daarbij gebruik van titellijsten. Via deeplinks kan de bezoeker doorklikke= n naar=20 het gewenste artikel. PCM, de overkoepelende uitgever van een aantal krant= en,=20 stelde dat Kranten.com inbreuk maakte op het auteursrecht en=20 databankenrecht11 en wilde een verbod op de deeplinks.
De preside= nt in=20 kort geding oordeelde over de vraag of een deeplink is aan te merken als e= en=20 verveelvoudiging van de artikelen van de dagbladen dat 'het vanaf de websi= te=20 Kranten.com aanleggen van een (deep)link naar de (berichten en artikelen o= p de)=20 website van de door de Dagbladen uitgegeven kranten niet is aan te merken = als=20 een verveelvoudiging van die werken'.12 Naar het oordeel van de president maakt een deepli= nk dus=20 geen inbreuk op het kernbegrip verveelvoudigen van het auteursrecht. De=20 president geeft geen oordeel over het andere kernbegrip openbaarmaken.=20 Waarschijnlijk telt openbaarmaken minder zwaar dan verveelvoudigen. Intern= et is=20 in zijn wezen immers een middel om openbaar te maken en zou daarom altijd= =20 inbreuk maken. De conclusie is dat deeplinken in beginsel geen inbreuk maa= kt op=20 auteursrecht.
Het integraal overnemen van de titellijsten en het weerge= ven=20 daarvan, met bronvermelding, op de eigen website van kranten.com is w=E9l = aan te=20 merken als een verveelvoudiging van die titels en van de lijst als zodanig= .=20 Kranten.com is echter aan te merken als een persorgaan in de zin van artik= el 15=20 Aw, waardoor er toch geen sprake is van inbreuk op het auteursrecht. Boven= dien=20 valt het overnemen met bronvermelding van de titellijsten onder de=20 citeervrijheid van artikel 15a lid 3 Aw.13

2.2 Inline links

In Nederland is tot nu toe geen rechtspraak over de vraag of een inline= link=20 inbreuk kan maken op auteursrecht. In de Verenigde Staten wel: in februari= 2002=20 deed het Gerechtshof van Californi=EB uitspraak in de zaak van fotograaf K= elly=20 tegen de website Ditto.com.14 Ditto.com is een gespecialiseerde zoekmachine waar= mee=20 plaatjes gezocht kunnen worden (een image search engine). Het zoekresultaa= t werd=20 zowel als kleine thumbnail (verkleinde kopie van een plaatje) als vergroot= (full=20 size) weergegeven in een frame van Ditto.com. Daardoor werd de suggestie g= ewekt=20 dat de foto's afkomstig waren uit een database van Ditto.com. In de uitspr= aak=20 wordt vastgesteld dat het vergroot weergeven van de foto's binnen het=20 Ditto-frame in strijd is met het auteursrecht van de fotograaf.15 In het voordeel van Ditto.com werd beslist dat=20 zoekmachines het recht hebben om de zoekresultaten als thumbnail copies we= er te=20 geven, mits deze thumbnail een link heeft met de URL van de website waar h= et=20 plaatje vandaan komt. Dit betekent dat een image search engine een 'full s= ized=20 image', buiten de context van de website waar het plaatje oorspronkelijk o= p=20 staat, niet mag weergeven. Een image search engine mag slechts een link va= naf de=20 thumbnail maken naar de oorspronkelijke website, waar het plaatje vervolge= ns in=20 full size bekeken kan worden.16
Dit is een uitspraak naar Amerikaans auteursrec= ht. Toch=20 is de kern van deze uitspraak naar onze mening ook toepasbaar in Nederland= . Een=20 inline link kan de suggestie wekken dat de weergegeven afbeelding afkomsti= g is=20 van de verwijzende website. Je zou kunnen redeneren dat het dan onrechtmat= ige=20 openbaarmaking of verveelvoudiging betreft, omdat er geen bron wordt verme= ld en=20 het werk in een andere context wordt gebruikt. De uitspraak in de Ditto-za= ak=20 biedt een goede oplossing. Een zoekmachine (of andere website die gebruikm= aakt=20 van inline links) mag de afbeeldingen weergeven, mits er een link is naar = de=20 oorspronkelijke website. Als men de afbeelding dan aanklikt, is de afbeeld= ing=20 vervolgens op ware grootte te zien op de oorspronkelijk website. Op deze m= anier=20 is altijd duidelijk dat een afbeelding afkomstig is van een andere website= , en=20 is er geen inbreuk op auteursrecht.

2.3 Framed links

Ook over de vraag of door middel van framed links inbreuk gemaakt kan w= orden=20 op auteursrecht is in Nederland geen rechtspraak. Bij framed linken is bet= er=20 voor te stellen dat een dergelijke manier van linken wordt ervaren als een= =20 inbreuk dan bij gewoon deeplinken. Bij deze techniek wordt immers de infor= matie=20 van een andere website geplaatst binnen een frame van de website die de li= nk=20 heeft gemaakt. Als er geen bron wordt vermeld, en de suggestie wordt gewek= t dat=20 de informatie van de eigen website afkomstig is, is er ons inziens sprake = van=20 een nieuwe openbaarmaking, omdat immers het werk in een andere context wor= dt=20 gebruikt. En dus is toestemming van de maker vereist, en is er zonder=20 toestemming sprake van inbreuk op auteursrecht.

3. Databankenrecht

Een databank is, volgens artikel 1 lid 1 onder a van de Databankenwet=20 (Dw):

'een verzameling van werken, gegevens of andere zelfstandige elemente= n die=20 systematisch of methodisch geordend en afzonderlijk met elektronische mi= ddelen=20 of anderszins toegankelijk zijn en waarvan de verkrijging, de controle o= f de=20 presentatie van de inhoud in kwalitatief of kwantitatief opzicht getuigt= van=20 een substanti=EBle investering'.

Artikel 2 Dw bepaalt dat de producent van de databank het uitsluitende = recht=20 heeft om toestemming te verlenen tot:

'a. het opvragen of hergebruiken van het geheel of een in kwalitatief= of=20 kwantitatief opzicht substantieel deel van de inhoud van de databank;b.=20 het herhaald en systematisch opvragen of hergebruiken van in kwalitatief= of in=20 kwantitatief opzicht niet-substanti=EBle delen van de inhoud van een dat= abank,=20 voorzover dit in strijd is met de normale exploitatie van die databank o= f=20 ongerechtvaardigde schade toebrengt aan de rechtmatige belangen van de=20 producent van de databank.'

3.1 Deeplinks

In de eerder besproken Kranten.com zaak stelde PCM ook dat kranten.com = met=20 het opnemen van links naar de krantenartikelen inbreuk maakte op het aan P= CM=20 toekomende databankenrecht.
Voor wat betreft de titellijsten oordeelde = de=20 president dat die weliswaar te beschouwen zijn als een verzameling van geg= evens=20 die ieder afzonderlijk toegankelijk zijn. Echter, i.c. is aan het vereiste= van=20 substanti=EBle investering volgens de president niet voldaan omdat de inve= stering=20 van de kranten gericht is op het vergaren van de berichten en artikelen, e= n het=20 opmaken van titellijsten daarvan slechts een bijzaak is.
Maar ook indie= n de=20 websites van elk der dagbladen als geheel, dus als combinatie van de homep= age=20 met de daarachter liggende pagina's met berichten en artikelen, wel als da= tabank=20 in de zin van de wet zouden moeten worden beschouwd, is er volgens de pres= ident=20 nog geen sprake van inbreuk op het databankenrecht:

'In dit geval is immers het opvragen en hergebruiken van slechts de=20 titellijstjes niet aan te merken als het opvragen of hergebruiken van ee= n in=20 kwalitatief of kwantitatief opzicht substantieel deel van de inhoud van = de=20 databank. Ook het feit dat dit (...) herhaald en systematisch gedaan wor= dt=20 maakt geen inbreuk op de rechten van de Dagbladen als producten van de=20 databank omdat (...) voorshands niet aannemelijk is te achten dat dit in= =20 strijd is met de normale exploitatie van de databanken of ongerechtvaard= igde=20 schade toebrengt aan belangen van de Dagbladen.'17

3.2 Framed links

De vraag of door middel van framed links inbreuk gemaakt kan worden op = het=20 databankenrecht kwam aan de orde in de El Cheapo-zaak.18 El Cheapo, een koopjesjagende zoekmachine van De=20 Telegraaf, kent onder andere een categorie 'wonen'. Na het invullen van ee= n=20 aantal kenmerken, zoals plaats, straat, type en prijscategorie, zoekt de=20 zoekmachine diverse woningbestanden door, waaronder die van de NVM. De gev= onden=20 gegevens worden gecombineerd weergegeven in een lijst in een profiel van E= l=20 Cheapo. Er is dus sprake van een framed link. De herkomst van de gevonden= =20 gegevens wordt vermeld en door op de link te klikken wordt er een nieuw ve= nster=20 geopend van de website van de betreffende NVM-makelaar waar de gevonden wo= ning=20 op vermeld staat.
De NVM maakt bezwaar tegen het gebruik dat El Cheapo = van=20 haar databank maakt. In de verschillende instanties zijn de rechters het o= neens=20 over de vraag of het hier nu wel een databank betreft in de zin van artike= l 1=20 Dw. Met name de vereiste 'substanti=EBle investering' wordt verschillend=20 beoordeeld. Is de NVM-databank op internet te beschouwen als slechts spin-= off,=20 een bijproduct van de verzameling gegevens met betrekking tot te koop staa= nde=20 huizen die de afzonderlijke NVM-makelaars in het kader van hun bedrijfsvoe= ring=20 sowieso aanleggen? Of is er wel aan de vereiste substanti=EBle investering= voldaan=20 met de 31 miljoen gulden die de NVM naar eigen zeggen in de databank, die = nu=20 voor meerdere doelen gebruikt wordt, ge=EFnvesteerd heeft?
De Hoge Raad= is van=20 oordeel dat 'noch de Richtlijn,19 noch art. 1 onder a Databankenwet een aanknopingsp= unt=20 biedt voor de zienswijze dat, ingeval een databank voor meerdere doeleinde= n=20 gebruikt wordt, voor elk van die doelen afzonderlijk een substanti=EBle=20 investering moet zijn aan te wijzen.' Ook wordt in deze uitspraak het best= aan=20 van deeldatabanken ge=EFntroduceerd. Een deelverzameling kan als een datab= ank=20 worden gekwalificeerd, indien deze deelverzameling een duidelijk eigen,=20 zelfstandig karakter heeft. Bovendien is vereist dat de deelverzameling ee= n=20 eigen systematische of methodische ordening heeft, naast de ordening die d= e=20 totale databank kenmerkt.
De Hoge Raad heeft alleen bepaald dat de=20 NVM-databank onder de bescherming van de Databankenwet valt. Over de vraag= of de=20 deeplinks die El Cheapo legt (als resultaat van een zoekvraag van een gebr= uiker)=20 onrechtmatig zijn spreekt de Hoge Raad zich niet uit. Inmiddels wordt de=20 NVM-databank niet meer door El Cheapo doorzocht.20

3.3 Inline links

Over de vraag of via inline links inbreuk gemaakt kan worden op het=20 databankenrecht heeft de Nederlandse rechter zich nog niet uitgesproken. M= aar=20 het is best voorstelbaar dat een zaak zich voordoet waarin die vraag relev= ant=20 is, bijvoorbeeld bij een website die via inline links naar andere sites fo= to's=20 aanbiedt om te downloaden.21 De vraag is dan of de website waar foto's vandaan = komen te=20 kwalificeren is als databank. Als dat zo is, dan is het wel voorstelbaar d= at=20 inline linken, zeker als dat zonder bronvermelding gebeurt, in strijd geac= ht=20 wordt met het databankenrecht (voorzover dit tenminste in strijd is met de= =20 normale exploitatie van die databank of ongerechtvaardigde schade=20 toebrengt).

4. Strafrecht

In het kader van onrechtmatige links zijn uit het strafrecht met name d= e=20 uitings- en verspreidingsdelicten van belang.
Bij uitingsdelicten, de n= aam=20 zegt het al, gaat het om bepalingen waarin het doen van bepaalde uitlating= en=20 strafbaar wordt gesteld. Het zal duidelijk zijn dat dergelijke uitingen oo= k op=20 internet strafbaar zijn. Zo is opzettelijke belediging van de Koning=20 strafbaar.22 Dat geldt ook voor het zich door smalende godslast= ering=20 uitlaten op voor godsdienstige gevoelens krenkende wijze, het bespotten va= n een=20 bedienaar van een godsdienst in de geoorloofde waarneming van zijn bedieni= ng, en=20 het beschimpen van voorwerpen aan een eredienst gewijd.23 Ook opruien tot enig strafbaar feit of tot geweldd= adig=20 optreden tegen het openbaar gezag is strafbaar.24 Een ander uitingsdelict is het aanzetten tot haat = tegen of=20 discriminatie van mensen wegens hun ras, hun godsdienst of levensovertuigi= ng,=20 hun geslacht of hun hetero- of homoseksuele gerichtheid.25 Ook is strafbaar gesteld smaad: het opzettelijk aa= nranden=20 van iemands eer of goede naam, door tenlastelegging van een bepaald feit, = met=20 het kennelijke doel om daaraan ruchtbaarheid te geven.26 Voorzover dit gebeurt door middel van geschriften = of=20 afbeeldingen, verspreid, openlijk tentoongesteld of aangeslagen, zoals op= =20 internet het geval zal zijn, is er sprake van smaadschrift.27 Er is sprake van laster als bekend is dat het ten = laste=20 gelegde feit in strijd met de waarheid is.28 Ten slotte: elke opzettelijke belediging die niet = het=20 karakter van smaad of smaadschrift draagt is strafbaar als enkelvoudige=20 belediging,29 zij het dat gedragingen die ertoe strekken een oor= deel te=20 geven over de behartiging van openbare belangen, en die er niet op zijn ge= richt=20 ook in ander opzicht of zwaarder te grieven dan uit die strekking voortvlo= eit,=20 niet strafbaar zijn als eenvoudige belediging.30
Naast, en nauw verbonden met deze uitingsdelict= en kent=20 het Wetboek van Strafrecht strafbaarstellingen die betrekking hebben op de= =20 verspreiding van geschriften, afbeeldingen of voorwerpen, de zogenaamde=20 verspreidingsdelicten. Het gaat hierbij om geschriften, afbeeldingen of=20 voorwerpen waarin een bepaalde strafbare uiting is vervat, en om gedraging= en die=20 op die verspreiding zijn gericht: van belediging van de Koning31, van opruiing32, en van discriminatie.33 De omschrijvingen van deze delicten zijn ook toepa= sbaar op=20 moderne vormen van communicatie en informatievoorziening. Zo kan het via=20 computernetwerken transporteren, kopi=EBren, ter beschikking stellen en op= roepen=20 van gegevens gevat worden onder de begrippen als 'verspreiden', 'in voorra= ad=20 hebben', of 'tentoonstellen'. Ook de term 'geschrift' is geschikt voor mod= erne=20 toepassing. Dit kan ook een door een computer opgeroepen en op beeldscherm= =20 gebracht gegevensbestand zijn.34
Aparte vermelding verdient artikel 240b Sr. Dit= artikel=20 ziet op de strafbaarstelling van het verspreiden, openlijk tentoonstellen = etc.=20 en het in voorraad hebben van kinderporno. De Hoge Raad heeft met betrekki= ng tot=20 kinderporno beslist dat het openbare karakter aan het voorhanden hebben ko= mt te=20 ontvallen, zodat het in bezit hebben ervan voor eigen gebruik ook 'in voor= raad=20 hebben' in de zin van artikel 240b Sr oplevert en daarmee strafbaar is.35 Dit betekent dus dat het in bezit hebben van kinde= rporno=20 te allen tijde strafbaar is.36

4.1 Hyperlinks naar websites met een onrechtmatige inhoud

Op het world wide web (www) staan pagina's die een strafbare inhoud heb= ben.=20 Zo zijn er sites die te kwalificeren zijn als belediging of smaad, en zijn= onder=20 meer het terreurhandboek van Al Qaeda en Mein Kampf van Hitler en bomrecep= ten=20 e.d. op internet te vinden.37 Er hebben zich in Nederland, voorzover ons bekend,= nog=20 geen rechtszaken voorgedaan waarin een beheerder van een website strafrech= telijk=20 vervolgd werd voor een link naar strafbare informatie. Wel zijn er een paa= r=20 civiele zaken geweest, waarin links naar strafbare informatie in=20 privaatrechtelijke zin onrechtmatig werden geoordeeld.
Het links-radica= le=20 Duitse tijdschrift Radikal staat op het www, met onder andere een artikel = waarin=20 staat hoe het Duitse spoorwegnet gesaboteerd kan worden. Dit is waarschijn= lijk=20 strafbaar als opruiing38, en werd onrechtmatig geoordeeld jegens Deutsche=20 Bahn.39 Dezelfde rechter heeft in de zaak van Deutsche Bah= n tegen=20 Indymedia40 expliciet gesteld dat een link naar onrechtmatige= =20 informatie zelf ook onrechtmatig is:

'De vraag welke vorm van hyperlinken wordt gebruikt is in dit verband= niet=20 van belang. Doorslaggevend is dat Indymedia het technisch mogelijk maakt= en=20 laat de informatie te bereiken. Of dat nu indirect of direct geschiedt i= s niet=20 van belang. In dit verband geldt dit temeer nu de begeleidende teksten b= ij de=20 hyperlinks de lezer ook uitdrukkelijk oproepen naar de onrechtmatige art= ikelen=20 te gaan en hen daarbij de benodigde instructies geven. De omstandigheid = dat de=20 gewraakte informatie ook na het verwijderen van de hyperlinks beschikbaa= r=20 blijft omdat deze infor matie niet op de server van Indymedia staat, nee= mt het=20 onrechtmatig handelen van Indymedia niet weg en kan aan het voorgaande d= us=20 evenmin afdoen. Niet is ter discussie de toelaatbaarheid van hyperlinks = in het=20 algemeen. Het gaat immers om de inhoud van de publicaties waarnaar die=20 hyperlinks toegang bie den.'41

Verder ging het in dit vonnis vooral over de vraag of Indymedia, als ho= uder=20 van een discussieforum op Internet, aansprakelijk is voor door haar bezoek= ers=20 geplaatste links.
De websites die een ontevreden cli=EBnt had gemaakt o= ver een=20 bureau jeugdzorg zijn te kwalificeren als smaadschrift, en werden door de= =20 rechter dan ook onrechtmatig geoordeeld jegens de Stichting Jeugd en Gezin= =20 Flevoland.42 En ook hyperlinks naar de sites zijn daarmee onrec= htmatig.=20 Ook hier speelde de vraag wie aansprakelijk is voor hyperlinks, en met nam= e of=20 de beheerder van een site ook aansprakelijk kan zijn voor hyperlinks van a= ndere=20 sites die naar zijn site verwijzen.

4.2 Onrechtmatige hyperlinks

Er zijn ook situaties denkbaar dat zowel de verwijzende website als de= =20 website waarnaar verwezen wordt op zich geen onrechtmatige inhoud hebben, = maar=20 dat de aangelegde hyperlink toch een onrechtmatige karakter heeft. Een hyp= erlink=20 is in een dergelijk geval dus niet onrechtmatig als gevolg van het feit da= t de=20 inhoud van de website waarnaar verwezen wordt onrechtmatig is, maar is dan= =20 onrechtmatig uit zijn aard.
Er zijn, tot nu toe, geen zaken bekend waar= bij=20 een hyperlink in een dergelijk geval tot een rechtszaak heeft geleid. Toch= zijn=20 er wel situaties te bedenken waarin dit zou kunnen spelen. Een voorbeeld i= s een=20 door een leerling op zijn website gemaakte inline link met de titel=20 'Alcoholisten op het internet' die linkt naar een foto van het hoofd van d= e=20 school van een andere website. In dit geval kan de hyperlink gekwalificeer= d=20 worden als smaad (artikel 261 Sr), omdat door de hyperlink de suggestie wo= rdt=20 gewekt dat het schoolhoofd een alcoholist zou zijn. Je kunt dus zeggen dat= de=20 hyperlink ervoor zorgt dat hetgeen waarnaar verwezen wordt in een andere c= ontext=20 komt te staan. De website waar de foto staat hoeft namelijk helemaal geen= =20 website te zijn over alcoholisme of iets dergelijks, maar door er op deze = manier=20 naar te verwijzen wordt wel de suggestie gewekt dat degene die op de foto = staat=20 een alcoholist is.43

5. Overige rechtsgebieden

5.1 Portretrecht

Het portretrecht is in de Auteurswet opgenomen als beperking op het=20 auteursrecht van de maker van een portret, omdat de maker rekening moet ho= uden=20 met privacy en financi=EBle belangen van de geportretteerde. Er is sprake = van een=20 portret als herkenning van het gelaat van de afgebeelde persoon mogelijk i= s.=20 Iemand kan ook herkenbaar zijn door een typische lichaamshouding of door d= e=20 context waarin de persoon wordt afgebeeld. Het portret kan een tekening of= =20 schilderij zijn, maar meestal gaat het om foto's.44
De Auteurswet onderscheidt twee situaties: port= retten=20 die in opdracht van de geportretteerde zijn gemaakt en portretten die niet= in=20 opdracht zijn gemaakt.45 Wanneer de portretten in opdracht zijn gemaakt mag= de=20 fotograaf nooit zonder toestemming van de gefotografeerde de foto's openba= ar=20 maken. Stilzwijgende toestemming kan soms wel worden aangenomen.46
Portretten die niet in opdracht zijn gemaakt, m= ogen in=20 beginsel wel zonder toestemming van de op de foto's afgebeelde personen wo= rden=20 gepubliceerd. Verzet door de geportretteerde is wel mogelijk; daarvoor moe= t een=20 redelijk belang worden aangetoond door de geportretteerde. De jurisprudent= ie=20 heeft twee soorten belangen toegekend: een financieel belang en een=20 privacybelang. Bij dit laatste belang wordt de onrechtmatigheid van de=20 publicatie bepaald door de feitelijke omstandigheden, zoals bijvoorbeeld d= e aard=20 en de mate van intimiteit waarmee de geportretteerde is afgebeeld, het kar= akter=20 van de foto en de context van de publicatie, maar bij de weging is ook de= =20 persvrijheid een factor.47
Met de opkomst van het internet is de kans grot= er=20 geworden dat inbreuk wordt gemaakt op het portretrecht. Afbeeldingen worde= n vaak=20 zomaar op internet geplaatst, zonder dat daar toestemming voor wordt gevra= agd of=20 is gegeven. Men weet vaak niet dat op een afbeelding portretrecht kan rust= en. In=20 het kader van dit artikel gaat het niet om het plaatsen van een afbeelding= =20 waarop portretrecht rust, maar om het aanbrengen van een hyperlink naar ee= n=20 afbeelding waarop portretrecht rust.
In het voorjaar van 2002, na afloo= p van=20 het tv-programma Big Brother 2, speelde een kwestie die betrekking had op = het=20 portretrecht. Kelly, de controversi=EBle ex-kandidate, had foto's van zich= zelf=20 laten maken door het blad Playboy. Bijna gelijktijdig met de bekendmaking = dat=20 zij in Playboy zou verschijnen, werden de foto's op internet gepubliceerd.= In=20 het forum van de Nederlandse website mokkels.nl werd naar de foto's=20 gelinkt.48 Deze zaak is niet voor de rechter gekomen, maar je= kunt je=20 afvragen of de links inbreuk maken op het auteursrecht van Playboy en het= =20 portretrecht van Kelly.
In dit verband gaat het om deeplinks vanaf een = forum=20 naar de websites waar de foto's te vinden zijn. Het lijkt ons aannemelijk = dat=20 deze deeplinks inbreuk maken op het portretrecht van Kelly en de fotograaf= en op=20 het auteursrecht van de fotograaf. Voor de publicatie van de foto's was=20 toestemming nodig. Deze toestemming is nooit gegeven, maar de foto's zijn= =20 desondanks op het internet geplaatst. Kelly heeft een privacybelang, omdat= het=20 hier gaat om foto's met een intiem karakter. De publicatie is onrechtmatig= en zo=20 kan geredeneerd worden dat de deeplinks, en in het algemeen alle links die= naar=20 deze foto's, verwijzen onrechtmatig zijn.
Een probleem is echter dat he= el=20 vaak niet duidelijk is of door de rechthebbenden toestemming is gegeven vo= or=20 plaatsing van portretten op het Internet. Daardoor is het moeilijk om een= =20 maatstaf aan te leggen die bepaalt wanneer een hyperlink onrechtmatig is. = Als=20 uitgangspunt kan misschien worden aangenomen dat voor offici=EBle websites= geldt=20 dat toestemming is gegeven voor plaatsing van foto's/afbeeldingen en ander= =20 materiaal. Andere websites, zoals particuliere websites, zijn al een stuk= =20 dubieuzer. Omdat er veel gekopieerd wordt op internet is vaak niet meer te= =20 achterhalen waar een foto vandaan komt.
Een goed voorbeeld van een disc= ussie=20 die dan kan ontstaan, is te vinden op de website van een Maxima-fan.<= A=20 href=3D"http://www.njb.nl/showdocArtikel.jsp?dockey=3D..%2F..%2F..%2Flive%= 2FCONTENT%2FNJB2006%2Fmem%2Farchief%2Fart20329.html%40NJB2006_HTML_LIVE&am= p;query=3DVdkVgwKey+%3CCONTAINS%3E+%22%2Fmem%2Farchief%2Fart*%22+%3CAND%3E= +auteur+%3CCONTAINS%3E%22Linden%22#NOOT-49">49 Daar werd de beheerder van de website aangesproken= door de=20 redactie van de Telegraaf, met het verzoek om de van hen overgenomen foto'= s van=20 Maxima van zijn website te verwijderen. De beheerder reageerde met de opme= rking=20 dat hij de foto's niet van hen heeft, maar van een andere website waar de = foto's=20 op te vinden waren. Vervolgens laat de Telegraaf weer weten dat het niet=20 uitmaakt waar hij de foto's vandaan heeft, maar dat de krant de rechten op= de=20 foto's bezit. Dit werd een eindeloze discussie en de redactie van de Teleg= raaf=20 heeft uiteindelijk de zaak laten rusten.
Ondanks het feit dat er proble= men=20 bestaan met betrekking tot de vraag hoe iemand kan weten dat op een=20 afbeelding/foto portretrecht rust, zijn wij van mening dat het hanteren va= n de=20 stelregel 'het staat op internet, dus is het rechtmatig' niet op kan gaan.= =20 Toestemming kan niet zonder meer aangenomen of voorondersteld=20 worden.

5.2 Merkenrecht

Merken zijn 'benamingen, tekeningen, afdrukken, stempels, letters, cijf= ers,=20 vormen van waren of van verpakkingen en alle andere tekens, die dienen om = de=20 waren van een onderneming te onderscheiden'.50 Door een merk te deponeren, wordt een exclusief=20 gebruiksrecht op het merk verkregen.51 De merkhouder kan zich dan verzetten tegen gebruik= van=20 zijn merk door derden.52
Merken worden op internet zeer veel misbruikt. = Je zou=20 kunnen zeggen dat merken op internet vogelvrij zijn. Iedereen met eenvoudi= ge=20 beeldbewerkingssoftware en een beetje handigheid kan een parodie in elkaar= =20 knutselen of op ander wijze met een merk aan de haal gaan.53 Zo worden ook vaak domeinnamen gekaapt door indivi= duen.=20 Een voorbeeld hiervan is een website die te vinden was onder de domeinnaam= =20 Dunkindonuts.org. Dit was een protestsite die was opgezet door een ontevre= den=20 klant. Via zoekmachines bereikten veel mensen zijn protestsite. Dunkin'Don= uts=20 heeft uiteindelijk de man betaald om de domeinnaam op te geven en nu linkt= de=20 website dunkindonuts.org door naar de offici=EBle website van het bedrijf.= 54 Ook worden merknamen misbruikt door ze als metatag= 55 in de eigen website te zetten. Op deze manier word= en=20 mensen die een bepaalde zoekterm intypen in een zoekmachine verwezen naar = een=20 heel andere website, bijvoorbeeld die van de concurrent.56
Ook door middel van links kan inbreuk op merken= recht=20 gemaakt worden, bijvoorbeeld door een bedrijfslogo als link te gebruiken. = Men=20 veronderstelt dan dat men wordt doorgeleid naar de website van het logo, m= aar=20 komt vervolgens op een heel andere website terecht. Het gebruik van een=20 bedrijfs- of merklogo zal eerder verwarrend werken dan een simpele textlin= k,=20 waarin een merknaam staat.
Daarnaast is het mogelijk dat het gebruik va= n een=20 logo als link, die wel naar de juiste website verwijst, als gevolg heeft d= at er=20 inbreuk wordt gemaakt op het merkenrecht van die ander. In de Verenigde St= aten=20 heeft een zaak gespeeld waar dit het geval was.57 Een louche pornowebsite gebruikte de naam Playboy = en het=20 'bunny'-logo om te linken naar de website van Playboy. Deze website werd=20 aangeklaagd en Playboy bewees dat de gebruikers van de andere website in=20 verwarring werden gebracht dat Playboy de website sponsorde of daar enige= =20 bemoeienis mee had. De rechter achtte bewezen dat het handelsmerk van Play= boy=20 bezoedeld werd door de associatie met de andere website.58

5.3 Privacy

Het laatste te behandelen rechtsgebied is privacy, meer in het bijzonde= r=20 informationele privacy, opgenomen in artikel 10 lid 1 en 2 van de Grondwet= .=20 Informationele privacy heeft betrekking op zaken als bescherming van=20 persoonsgegevens en koppeling van gegevens. In de Wet Bescherming Persoons= gevens=20 wordt de informationele privacy nader uitgelegd en verder uitgewerkt. Het = komt=20 er, heel kort gezegd, op neer dat verwerking59 van persoonsgegevens60 alleen mag met uitdrukkelijke toestemming van de=20 betrokkene, en in een aantal door de wet bepaalde gevallen.61 Ook is belangrijk dat persoonsgegevens niet verder= =20 verwerkt mogen worden op een wijze die onverenigbaar is met de doeleinden= =20 waarvoor ze zijn verkregen.62
Op internet staan veel persoonsgegevens en ande= re=20 gegevens die herleidbaar zijn tot een persoon. Zo is bijvoorbeeld iemands = adres=20 en telefoonnummer met gemak te achterhalen in een online telefoongids, hee= ft=20 iemand wellicht een eigen website of wordt genoemd op de website van zijn= =20 werkgever of vereniging, etc. Via zelf opgegeven nieuwsbrieven en dergelij= ke=20 zijn je persoonsgegevens bekend. Daarnaast kan informatie over gebruikers= =20 verzameld worden met behulp van zogenaamde cookies en spyware: stukjes sof= tware=20 die vaak zonder medeweten van de gebruiker op zijn of haar harde schijf ge= zet=20 worden, en die vaak allerlei informatie over de betreffende persoon verzam= elen=20 en terugsturen naar de website waar ze vandaan komen.
Het recht op priv= acy=20 kan ook worden geschonden door hyperlinks. Zo zou een ontevreden werknemer= van=20 een bedrijf op zijn website een hyperlink aan kunnen brengen die naar een= =20 verborgen camera in het bedrijf linkt.63 Ook kunnen eerder genoemde voorbeelden gekwalifice= erd=20 worden als inbreuk op privacy. Immers, vele rechtsgebieden, zoals bijvoorb= eeld=20 het portretrecht en het strafrecht, hebben ook een element van privacy in = zich.=20 Ook is het denkbaar dat het door middel van links combineren van allerlei= =20 informatie die van iemand op Internet beschikbaar is,64 een inbreuk op diens privacy oplevert. Er is ons g= een=20 jurisprudentie bekend waar door middel van hyperlinks een privacy-inbreuk= =20 gemaakt werd.

6. Oplossingen

6.1 Technische oplossingen

Het (deep-)linken naar een webpagina kan op verschillende manieren=20 tegengegaan worden. Op een subpagina kan een code worden geprogrammeerd, d= ie=20 slechts aanvragen afkomstig van hetzelfde domein accepteert. Komt een aanv= raag=20 van een andere website, dan verschijnt er een foutmelding, of de aanvraag = wordt=20 verwezen naar de homepage van de betreffende website, of de aanvraag wordt= =20 verwezen naar een andere pagina, met dezelfde informatie maar met extra=20 informatie over de bron.
Een andere mogelijkheid is om gebruik te maken= van=20 een inlog- of registratiesysteem.65 En ook zijn pagina's die gevonden zijn met behulp = van een=20 zoekfunctie immuun voor deeplinks.66

6.2 Linking Policy

Dat er website-eigenaren zijn die er niet van gediend zijn dat er door = derden=20 naar hun websites wordt gelinkt blijkt wel uit het feit dat sommige sites = er een=20 zogenaamde linking policy op nahouden. Een linking policy is te vergelijke= n met=20 een algemene voorwaarde, waarin is opgenomen dat linken naar de website ni= et=20 geoorloofd is.67 Het is overigens niet gezegd dat het leggen van ee= n link=20 in strijd met zo'n linking policy daarmee ook meteen onrechtmatig is. Er i= s=20 immers geen sprake van een overeenkomst tussen de maker van een website en= de=20 bezoekers van die site.

7. Afronding

Over het algemeen kan gezegd worden dat in elk geval voor deeplinken ge= ldt=20 dat dit in beginsel geoorloofd is. Dit is naar onze mening een juist stand= punt=20 dat ook recht doet aan het doel van internet. Internet is een middel om=20 informatie openbaar te maken en is toegankelijk voor iedereen met een=20 internetaansluiting. Hyperlinks vormen de kern van internet. Via hyperlink= s is=20 de informatie ook daadwerkelijk te bereiken en te vinden.
Framed links = en=20 inline links geven meer problemen. Deze hyperlinktechnieken roepen sneller= de=20 associatie op van 'pronken met andermans veren'. Ook in de 'nettiquette' w= ordt=20 het gebruik van deze technieken ontmoedigd. Het lijkt zorgvuldiger om gebr= uik te=20 maken van deeplinks, omdat hierbij duidelijk is dat verwezen wordt naar=20 informatie op een andere webpagina. Bij framed links en inline links zijn = wij=20 van mening dat daar niet zonder meer voor geldt dat deze technieken geoorl= oofd=20 zijn. In elk geval zou voor deze technieken als voorwaarde voor rechtmatig= heid=20 moeten gelden dat duidelijk is waar de informatie vandaan is gehaald.
E= en=20 algemeen en ongenuanceerd verbod op hyperlinks zou het voortbestaan van in= ternet=20 vrijwel onmogelijk maken. Natuurlijk zijn er situaties waarbij een hyperli= nk=20 onrechtmatig kan zijn en inbreuk maakt op rechten van anderen. Het is niet= zo=20 dat op internet rechten vogelvrij verklaard zijn. In dit artikel hebben we= =20 geprobeerd om aan te geven waar de grenzen liggen. Een belangrijke rol is= =20 weggelegd voor de rechtspraak om voorwaarden en vereisten te scheppen, zod= at er=20 duidelijkheid komt over wat wel en niet is toegestaan met betrekking tot=20 hyperlinken op internet.

Mr Deborah Lakerveld en mr dr Tina van der Linden-Smith

<= /P>

NOTEN
*. [Terug]
Dit=20 artikel is gebaseerd op de afstudeerscriptie van Deborah Lakerveld, gepubl= iceerd=20 op www.itrecht.nl
1. [Terug]
Nu.nl.=20 Het betreffende nieuwsbericht is niet meer via de homepagina van nu.nl te= =20 bereiken.
2. [Terug]
Voorbeeld=20 aangehaald door Wessel Zweers in 'A little less hyperlinking', 8 augustus = 2002,=20 www.netkwesties.nl/editie42/artikel6.html.
3. [Terug]
Voorzieningenrechte= r=20 Amsterdam 25 april 2002 (Deutsche Bahn vs XS4all), LJN-nummer AE1935.
<= A=20 name=3D#NOOT-4>4. [Terug]
Hoge=20 Raad 22 maart 2002 (NVM vs El Cheapo), LJN-nummer AD9138.
5. [Terug]
Zie=20 hierover onder meer: de noot van L.F. Asscher onder Pres. Rb. Amsterdam 20= juni=20 2002, verschenen in Computerrecht 2002-5, p. 313-315; de voorstellen van d= e=20 Commissie Grondrechten in het Digitale Tijdperk en alle commentaren daarop= (zie=20 onder meer www.minbzk. nl/gdt); en heel veel websites, o.a. www.eff.org en= =20 www.vrijspraak.org.
6. [Terug]
Overigens=20 is dit ook vaak de manier waarop advertenties en banners werken.
7. [Terug]
Een=20 voorbeeld is www.juridisch.com, waar onder meer bij 'actuele en belangrijk= e=20 rechterlijke uitspraken' een framed link geplaatst wordt naar rechtspraak.= nl,=20 overigens wel m=E9t expliciete bronvermelding.
8.= [Terug]
M.J.=20 Frequin, H. Vanhees, Auteursrechtgids voor Nederland en Belgi=EB, Den Haag= : Sdu=20 Uitgevers 1999, Standaard Uitgeverij Antwerpen, p. 47.
9.=20 [Terug]
Art.=20 5 lid 1 van de Auteursrecht-richtlijn (Richtlijn 2001/29/EG van het Europe= es=20 Parlement en de Raad van 22 mei 2001 betreffende de harmonisatie van bepaa= lde=20 aspecten van het auteursrecht en de naburige rechten in de=20 informatiemaatschappij, PbEG L 167/10).
10. [Terug]
Pres.=20 Rb. Rotterdam, 22 augustus 2000 (Kranten.com), LJN-nummer AA6826.
11. [Terug]
De=20 overwegingen met betrekking tot het databankenrecht worden hierna=20 besproken.
12. [Terug]
Pres.=20 Rb. Rotterdam 22 augustus 2000, r.o. 4.5 (Kranten.com), LJN-nummer AA6826.=
13. [Terug]
Pres.=20 Rb. Rotterdam 22 augustus 2000, r.o. 4.6 (Kranten.com), LJN-nummer AA6826.=
14. [Terug]
C.=20 Alberdingk Thijm, 'Kelly, Playboy en het ondeugende hyperlinkje', 2 mei 20= 02,=20 www.emerce.nl/ archives/magazine/mei2002/column/13872.html.
15. [Terug]
Kelly=20 v. Arriba Soft, U.S. Court of Appeals for the 9th Circuit Court, desicion = 280=20 F.3d 934, 6 februari 2002.
16. [Terug]
Kelly=20 v. Arriba Soft case background and documents,=20 http://netcopyrightlaw.com/kellyvarribasoft.asp.
17. [Terug]
Pres.=20 Rb. Rotterdam 22 augustus 2000 (Kranten.com), LJN-nummer AA6826, r.o. 4.9.=
18. [Terug]
HR=20 22 maart 2002, LJN-nummer AD9138.
19. [Terug]
Bedoeld=20 is Richtlijn 96/9/ EG, Pb EG L77 van 11 maart 1996, betreffende=20 rechtsbescherming van databanken.
20. [Terug]
Overigens=20 verbiedt El Cheapo zelf in de disclaimer ook hergebruik: 'Een bezoeker/ste= r van=20 de sites van De Telegraaf mag geen auteursrechtelijk beschermde werken of = andere=20 in de sites opgeslagen informatie openbaar maken of verveelvoudigen zonder= =20 toestemming van BV Dagblad De Telegraaf (ook niet via een eigen netwerk)'.=
21. [Terug]
Zoals=20 bijvoorbeeld www.webshots.com.
22. [Terug]
Art.=20 111 Sr.
23. [Terug]
Art.=20 147 Sr.
24. [Terug]
Art.=20 131 Sr.
25. [Terug]
Art.=20 137c Sr.
26. [Terug]
Art.=20 261 lid 1 Sr.
27. [Terug]
Art.=20 261 lid 2 Sr.
28. [Terug]
Art.=20 262 Sr.
29. [Terug]
Art.=20 266 lid 1 Sr.
30. [Terug]
Art.=20 266 lid 2 Sr.
31. [Terug]
Art.=20 113 Sr.
32. [Terug]
Art.=20 132 Sr.
33. [Terug]
Art.=20 137e Sr.
34. [Terug]
Tweede=20 kamer, Memorie van Toelichting, vergaderjaar 1998-1999, 26 671, nr 3 p. 7.=
35. [Terug]
HR=20 21 april 1998, NJB 1998, nr 81, p. 1005.
36. [Terug]
Vanaf=20 1 oktober 2002 is ook zgn. virtuele kinderporno strafbaar, waardoor het OM= niet=20 meer hoeft aan te tonen dat iemand die kennelijk de leeftijd van 18 jaar n= og=20 niet heeft bereikt ook echt fysiek bij de seksuele gedragen betrokken is=20 geweest. Ook kinderpornoplaatjes gecre=EBerd met fotobewerkingsprogrammatu= ur=20 vallen nu onder de strafbepaling (Stb. 2002, 388 en 470).
37. [Terug]
Maar=20 u vindt in deze voetnoot geen verwijzing naar dergelijke strafbare informa= tie!=20 Zie hierover Lodewijk Asscher, 'Sabotage van het net: wat hier staat is=20 onrechtmatig', column in Netkwesties editie 40,=20 http://www.netkwesties.nl/editie40/column1.html.
38. [Terug]
Art.=20 131 Sr.
39. [Terug]
oorzieningenrechte= r=20 Amsterdam 25 april 2002 (Deutsche Bahn v. XS4all), LJN-nummer AE1935.
<= A=20 name=3D#NOOT-40>40. [Terug]
Voorzieningenrecht= er=20 Amsterdam 20 juni 2002 (Deutsche Bahn v. Indymedia), LJN-nummer AE4427.41. [Terug]
Voorzieningenrecht= er=20 Amsterdam 20 juni 2002 (Deutsche Bahn v. Indymedia), LJN-nummer AE4427, r.= o.=20 8.
42. [Terug]
Gerechtshof=20 Arnhem 12 maart 2002 (Stichting Jeugd en Gezin), LJN-nummer AE1664.
43. [Terug]
Voorbeeld=20 ontleend aan het artikel Linking, Framing and Inlining, op www.nolo.com: h= ttp://=20 www.nolo.com/lawcenter/ency/article.cfm/objectID/C13F7E6B-B05E-43DF-80D62B= 635DF9DD=20 9F/ catID/1D5464D1-2A36-45C3-95897F115FEEB097.
4= 4. [Terug]
M.J.=20 Frequin, H. Vanhees, Auteursrechtgids voor Nederland en Belgi=EB, Den Haag= : Sdu=20 Uitgevers 1999, Standaard Uitgeverij Antwerpen, p. 79.
45. [Terug]
Zie=20 art. 19-21 Aw.
46. [Terug]
M.J.=20 Frequin, H. Vanhees, Auteursrechtgids voor Nederland en Belgi=EB, Den Haag= : Sdu=20 Uitgevers 1999, Standaard Uitgeverij Antwerpen, p. 79. Van belang is wel d= at de=20 toestemming slechts verondersteld mag worden te zijn gegeven voor het doel= =20 waarvoor de foto werd gemaakt. De foto mag niet voor een ander doel gebrui= kt=20 worden; daar is wel toestemming voor nodig die niet verondersteld mag=20 worden.
47. [Terug]
M.J.=20 Frequin, H. Vanhees, Auteursrechtgids voor Nederland en Belgi=EB, Den Haag= : Sdu=20 Uitgevers 1999, Standaard Uitgeverij Antwerpen, p. 80-81.
48. [Terug]
C.=20 Alberdingk Thijm, 'Kelly, Playboy en het ondeugende hyperlinkje', 2 mei 20= 02,=20 www.emerce.nl/ archives/magazine/mei2002/column/13872.html.
49. [Terug]
http://www.geociti= es.=20 com/CapitolHill/Parliament/ 7058/discussie.htm.
= 50. [Terug]
Art.=20 1 BMW.
51. [Terug]
Art.=20 3 BMW.
52. [Terug]
Art.=20 13A BMW.
53. [Terug]
Merken=20 op internet vogelvrij', 4 september 2001,=20 www.recht.nl/index.html?nid=3D3888.
54. [Terug]
'Not=20 Wanted', 3 mei 2001, http://www.emerce.nl/=20 archives/magazine/mei2001/marketing/12451.html.
= 55. [Terug]
Zoekmachines=20 op internet die op bepaalde termen zoeken, gebruiken daarvoor onder meer d= eze=20 metatags, zoektermen die de houder van de website heeft aangegeven als ver= band=20 houdend met de informatie op zijn website. Het doel is de informatie=20 gemakkelijker vindbaar te maken, maar bijvoorbeeld opgave van de naam van = de=20 concurrent als metatag kan zoekenden naar de verkeerde website leiden.
= 56. [Terug]
Bijvoorbeeld=20 in de zaak Portakabin, Rb. Amsterdam 25 januari 2001, DomJur 2001-52.
<= A=20 name=3D#NOOT-57>57. [Terug]
Playboy=20 Enterprises, Inc. V. Universal Tel-A-Talk Inc., 1998 U.S. Dist. LEXIS 1728= 2=20 (E.D. Pa. 1998).
58. [Terug]
Linking,=20 Framing and Inlining,=20 www.nolo.com/lawcenter/ency/article.cfm/objectID/C13F7E6B-B05E-43DF-80D62B= 635F9DD9F/=20 catID/1D5464D1-2A36-45C3-95897F115FEEB097.
59. <= A=20 href=3D"http://www.njb.nl/showdocArtikel.jsp?dockey=3D..%2F..%2F..%2Flive%= 2FCONTENT%2FNJB2006%2Fmem%2Farchief%2Fart20329.html%40NJB2006_HTML_LIVE&am= p;query=3DVdkVgwKey+%3CCONTAINS%3E+%22%2Fmem%2Farchief%2Fart*%22+%3CAND%3E= +auteur+%3CCONTAINS%3E%22Linden%22#T-59">[Terug]
Dat=20 wil zeggen elke handeling of elk geheel van handelingen met betrekking tot= =20 persoonsgegevens, waaronder in ieder geval het verzamelen, vastleggen, ord= enen,=20 bewaren, bijwerken, wijzigen, opvragen, raadplegen, gebruiken, verstrekken= door=20 middel van doorzending, verspreiding of enige andere vorm van=20 terbeschikkingstelling, samenbrengen, met elkaar in verband brengen, alsme= de het=20 afschermen, uitwissen of vernietigen van gegevens (art. 1 sub b WBP).
<= A=20 name=3D#NOOT-60>60. [Terug]
Dat=20 wil zeggen gegevens betreffende een ge=EFdentificeerde of identificeerbare= =20 natuurlijke persoon (art. 1 sub a WBP).
61. [Terug]
Art.=20 8 WBP.
62. [Terug]
Art.=20 9 WBP.
63. [Terug]
Linking,=20 Framing and Inlining,=20 www.nolo.com/lawcenter/ency/article.cfm/objectID/C13F7E6B-B05E-43DF-80D62B= 635F9DD9F/catID/1D5464D1-2A36-45C3-95897F115FEEB097.
64. [Terug]
Te=20 vinden via zoekmachines zoals bijvoorbeeld www.voelspriet.nl.
65. [Terug]
Zoals=20 bijvoorbeeld www.juriforum.nl.
66. [Terug]
Bijvoorbeeld=20 wetten via Sdu op http://wettenbank.sdu.nl/cgi-bin/login/anonymous.
67. [Terug]
Zie=20 bijvoorbeeld www.aardvark.co.nz/linking.htm en=20 www.relaystar.com/nl/legal/index.htm.

Deborah Lakerveld is a= dviseur=20 bij BeZo-Consult te Amersfoort.
Tina van der Linden-Sm= ith is=20 docent IT en Recht aan de Universiteit Utrecht.
<= /TBODY>
3Dlinks Verboden links. = Kan een=20 hyperlink inbreuk maken op rechten van anderen?, Deborah Lakerve= ld,=20 scriptie privaatrechtelijke afstudeerrichting, december 2002
A little l= ess=20 hyperlinking, Wessel Zweers, Netkwesties, editie 42, 8 augustus = 2002=20
Rechtbank=20 Amsterdam 25-04-2002 LJN-nummer: AE1935 (Deutsche Bahn tegen XS4ALL)= ,=20 Rechtspraak.nl
Hoge=20 Raad 22-03-2002 LJN-nummer: AD9138 (NVM tegen El Cheapo),=20 Rechtspraak.nl
Website Com= missie=20 'Grondrechten in het digitale tijdperk'
Rechtbank=20 Rotterdam 22-08-2000 LJN-nummer: AA6826 (Kranten.com)
Richtlijn 2001/= 29/EG=20 van het Europees Parlement en de Raad van 22 mei 2001 betreffende de= =20 harmonisatie van bepaalde aspecten van het auteursrecht en de naburi= ge=20 rechten in de informatiemaatschappij, IViR
Kelly,=20 Playboy en het ondeugende hyperlinkje, Christiaan Alberdingk Thi= jm,=20 Emerce, 2 Mei 2002
Kelly v Arr= iba Soft=20 Case Background And Documents, NetCopyRightLaw
Richtlijn=20 96/9/EG van het Europees Parlement en de Raad van 11 maart 1996=20 betreffende de rechtsbescherming van databanken, Publicatieblad = Nr. L=20 077 van 27/03/1996 blz. 0020 - 0028
Rechtbank=20 Amsterdam 20-06-2002 LJN-nummer: AE4427 (Deutsche Bahn tegen=20 Indymedia)
Gerechtshof=20 Arnhem 12-03-2002 LJN-nummer: AE1664 (Stichting Jeugd en Gezin)<= !-- EINDE LINKS -->
=A9 Kluwer 2003